کتاب قالب شناسی تربیتی

برای کسی که مدتی را در فضای کانون‌ها و مؤسسات فرهنگی تربیتی سپری کرده باشد، «جُنگ» تداعی‌کنندهٔ خاطره‌های شیرینی استمعمولاً در فضای جامعه وقتی کلمهٔ جُنگ مطرح می‌شود، بیشتر برنامه‌های طنز و استندآپ‌کمدی به ذهن می‌آید ولی این واژه در دایرة‌المعارف کانون‌های فرهنگی و مؤسسات تربیتی معنای دیگری دارد. جُنگ، در ادبیات مجموعه‌های تربیتی، قالبی برای تولید و ارائهٔ یک برنامهٔ جذاب و شیرین است که از بخش‌های مختلفی تشکیل‌شده است. مجموعهٔ این بخش‌ها در کنار هم، یک جُنگ تربیتی را تولید می‌کنند که در عین سرگرم‌کننده بودن، می‌توانند اثرات تربیتی مفیدی هم داشته باشند. علی‌رغم کاربرد زیاد این قالب در کانون‌ها و مؤسسات فرهنگی تربیتی، متأسفانه کمتر دربارهٔ ظرفیت‌های تربیتی و چگونگی اجرای درست این قالب و درنتیجه بهره‌مندی از این ظرفیت‌ها صحبت شده است.پرسش اصلی کتاب جنگ جنگ تا تربیت این است که آیا می‌توانیم از این قالب جذاب، برای تولید یک برنامهٔ مؤثر در تربیت کودکان و نوجوانان استفاده کنیم یا اینکه قالب‌هایی مثل جُنگ، تنها جنبه تفریحی و سرگرمی دارند. برای دستیابی به پاسخ این پرسش، باید به دو پرسش دیگر پاسخ دهیم. نخست باید بدانیم که مفهوم دقیق جُنگ چیست و یک جُنگ تربیتی چه ویژگی‌هایی دارد. سپس به این پرسش پاسخ دهیم که اساساً چرا از قالب جنگ در برنامه‌های تربیتی‌مان استفاده می‌کنیم؛ آیا جُنگ هم مانند دیگر قالب‌های تربیتی مثل حلقه رشد، می‌تواند ظرفیت‌های تربیتی داشته باشد یا نه. در پایان و پس از آشنایی با چیستی و چراییِ جنگ، به این پرسش می‌پردازیم که برنامهٔ تربیتی طراحی شده با استفاده از این قالب را چگونه باید اجرا کرد تا ظرفیت‌های تربیتی آن محقق شود.اما با توجه به اینکه بسیاری از دست‌اندرکاران تربیت، جُنگ را «برنامه» می‌دانند، نه یک «قالب»، لازم است پیش از پرداختن به اصل مطلب، این موضوع بررسی شود. پرسش مشخصی که در بخش نخست این کتاب باید پاسخ بگیرد این است که «جُنگ قالب است یا برنامه؟!»

در راه تربیت برای مجموعه‌های تربیتی این سوالات پیش می‌آید که آیا کاری که انجام می‌شود درست است؟ این کار به نتیجه قابل قبولی منتهی می شود یا خیر، آیا کار بهتر یا شیوه بهتری برای انجام کار تربیتی وجود دارد؟ این کاری که انجام می‌گیرد آیا حجیت دارد و ادا کننده تکلیف است؟ بین انبوهی از مفاهیم و معارف کدام معارف اولویت ارائه دارند؟ کدام روش‌ها برای ارائه این مطالب مناسب است؟ مخاطبان چگونه تقسیم‌بندی، جذب و حفظ شوند؟ به چه حوزه‌هایی از تربیت باید ورود کرد و چه حوزه‌هایی را باید مسکوت گذاشت؟ هدف نهایی تربیت چیست؟ چگونه می‌توان فهمید خروجی مطلوب حاصل شده است، یا خروجی مطلوب یک نظام جامع تربیتی چه چیزی می‌تواند باشد؟ این سوالات و ده‌ها سوال دیگر، مجموعه‌های فرهنگی را به پژوهش واداشته است. پژوهش پیش رو سند سوم از مجموعه پژوهش‌هایی است که دنبال تدوین یک نظام‌نامه جامع تربیتی بودند. پس از تدوین یک سند چشم‌انداز تربیتی و همچنین برنامه‌ریزی راهبردی برای مجموعه تربیتی مورد مطالعه، که بسیاری از سوالات فوق را می‌توانست پاسخ دهد، یک سوال بدون پاسخ ماند و آن هم حجیت برنامه‌های یاد شده بود.آیا برنامه‌های طراحی شده به روش‌های علمی آنقدر حجت شرعی و عقلی داشتند که بتوانند صرف هزاران نفر-ساعت فرصت طلایی مربیان، متربیان، کادر مجموعه تربیتی و همچنین هزینه‌های خیریه و مردمی اداره مجموعه‌های تربیتی را توجیه کنند؟ این سوال کلیدی تیم طراحی را به سمتی سوق داد که منطبق بر سلسله ولایت خدا، رسول و اولی الامر به بازخوانی منظومه فکری ولی امر مسلمین و ولی فقیه حاضر در حوزه‌های تربیتی بپردازد. این کتاب اهداف تربیتی و ارزش‌های محوری و راهبردی کلان تربیت در کلام رهبر انقلاب اسلامی را استخراج کرده است که برای مسئولان فرهنگی و تربیتی بسیار راهگشا است.

این اثر جلد چهارم از مجموعۀ «تربیت اسلامی» با عنوان «برنامه‌های تربیتی از نگاه رهبر فرزانۀ انقلاب» است. آنچه دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت را به‌سوی مطالعه، دقت، فهم، تفکر و تحقیق در دیدگاه‌های رهبر فرزانۀ انقلاب دربارۀ تربیت می‌کشاند، نگاه جامع ایشان به مسائل است؛ تحلیلی موشکافانه از نیازهای جامعۀ اسلامی و حرکت آن به‌سمت تمدن نوین اسلامی.

این کتاب جلد چهارم از مجموعۀ «قالب‌های برنامه‌سازی تربیتی» است. خواننده پس از آشنایی با چیستیِ «حلقۀ تربیتی»، ظرفیت‌های این قالب را برای تحقق اهداف تربیتی می‌شناسد. بخش مهمی از کتاب، آموزش چگونگیِ طراحی و اجرای برنامۀ تربیتی با استفاده از این قالب است.

کتاب در حلقه تربیت به ظرفیت‌ها و ظرافت‌های تربیتی در قالب حلقه می‌پردازد. نویسندگان در این کتاب با ذکر مثال و شواهد نشان می‌دهند که برگزاری حلقه چقدر برای نوجوانان و جوانان تاثیرگذار است.

کتاب تربیت در اردو به ظرفیت‌ها و ظرافت‌های تربیتی در قالب اردو می‌پردازد. نویسندگان در این کتاب با ذکر مثال و شواهد نشان می‌دهند که برگزاری اردو چقدر برای نوجوانان و جوانان تاثیرگذار است.

مرتضی شاهسون در کتاب بچه‌های آسمان به ارائه‌ی راهکارهای تربیت نوجوان تراز انقلاب اسلامی؛ براساس هندسه‌ی فکری امام خامنه‌ای پرداخته است. او در این کتاب درباره‌ی مسائل مختلفی مانند ارتباط با خدا، تاثیرگذاری بر محیط اطراف، تلاش و کوشش، احترام به والدین، علم اندوزی و .. صحبت کرده است و در هر فصل قسمت‌هایی از بیانات و سخنرانی‌های امام خامنه‌ای و یا مثال‌هایی از شهیدان نوجوان و … آورده است.

اکثر اوقات ما عادت کرده‌ایم که بدون شناخت کافی از نیاز‌ها و مشکلات جامعه هدف، برنامه‌هایی را برای آن‌ها تدارک ببینیم و در اجرای برنامه‌ها نیز به شکل دستوری و آمرانه عمل کنیم، در نتیجه برنامه‌ها، موفقیت مورد انتظار را نخواهند داشت. نیازسنجی، روشی است که توسط آن، نیاز‌ها یا به عبارت دیگر مسائل اخلاقی جامعه هدف را به طور واقعی از نزدیک بررسی و شناسایی می‌کنیم. نیازسنجی با شناسایی نیاز‌های مهم، مبنایی برای دستیابی به اهداف و طبعا بستر مناسبی برای سازماندهی سایر عناصر مهم حول محور نیاز‌های اولویت یافته فراهم می‌سازد. گام اول یا خشت اول برنامه‌ریزی جهت رشد و تربیت مربیان و مدیران تربیتی، تعیین نیاز‌های تولیدی در حوزه محصولات تهذیبی است که اگر به درستی طرح‌ریزی و اجرا شود، اثربخشی را به همراه خواهد داشت؛ در غیر این صورت تا ثریا می‌رود دیوار کج. تولید محصولات، گران است. لذا فقط باید موقعی ارائه شود که اولاً پاسخی به یک نیاز شناخته شده باشد و ثانیاً بهترین راه حل برای مشکلاتی باشد که از آن طریق قابل حل است. فعالیت‌هایی که بدون توجه به این شرط طراحی و اجرا شوند در واقع نوعی اتلاف منابع ارزشمند هستند.اولین و اساسی‌ترین گام در تولید محصولات تربیتی، اجرای صحیح و مبتنی بر واقعیت فرایند نیازسنجی است. نیازسنجی در حقیقت سنگ زیرین ساختمان تولید است؛ هر قدر این سنگ زیرین بنیانی‌تر و مستحکم‌تر باشد، بنای روی آن محکم‌تر و آسیب ناپذیرتر است. برنامه ریزان تولید محصول در سراسر جهان و در تمامی سازمان‌هایی که با تولید محصول سروکار دارند، ناگزیرند برای تولید محصولات خویش، دلایل قانع‌کننده‌ای داشته باشند. نیازسنجی در واقع جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات است که بر اساس آن نیاز‌های افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها و جوامع مورد شناسایی قرار گیرد. مؤلف در این کتاب به‌دنبال موضوعات اخلاقی و تهذیبی جهت طراحی نظام جامع تولید محصولات تهذیبی برای تربیت ویژه طلاب و مربیانی که در این نقش ظاهر می‌شوند است و این مجلد با عنوان موضوع‌شناسی تدوین گردیده است بیان راهبردی این کتاب عبارتست از: هر نیازی که انسان‌ها دارند – نیاز‌های معنوی، نیاز‌های مادی، فردی، اجتماعی، دنیوی، اخروی و همه و همه – در ظل حاکمیت دین خدا تأمین می‌شود.

این کتاب جلد اول از مجموعۀ «تربیت اسلامی» با عنوان «اهداف تربیت اسلامی از نگاه رهبر فرزانۀ انقلاب» است. آنچه دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت را به‌سوی مطالعه، دقت، فهم، تفکر و تحقیق در دیدگاه‌های رهبر فرزانۀ انقلاب دربارۀ تربیت می‌کشاند، نگاه جامع ایشان به مسائل است؛ تحلیلی موشکافانه از نیازهای جامعۀ اسلامی و حرکت آن به‌سمت تمدن نوین اسلامی.سال‌ها بود که جنبه¬های مختلف مسئله تربیت اسلامی را در دیدگاه¬های اندیشمندان تربیتی بررسی می‌كردیم و می¬کوشیدیم تا به زوایای پنهان نگاه آن‌ها دست یابیم. باورمان این بود که اگر مسئلۀ تربیت اسلامی از دیدگاه اندیشمندان مختلف به درستی تبیین شود و تحلیل عمیق و دقیقی از این دیدگاه¬ها ارائه گردد، راه پژوهش و پیشرفت برای مؤسسات، مدارس، فعالان، مربیان و دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت اسلامی بسیار هموارتر می¬شود. اندیشمندان مسلمان، از زاویۀ نگاه خود به كلام معصومین و آیات قرآن نگریسته¬اند و سعی کرده¬اند تا مسائل روز جامعه اسلامی را با نگاه تربیتی و با تمركز بر دورۀ كودكی و نوجوانی پاسخ دهند؛ اما آنچه جایش خالی است و بسیار به چشم می¬آید، تحلیلی موشكافانه از نیازهای جامعه اسلامی و حركت آن به سمت تمدن نوین اسلامی بود. آنچه دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت را به سوی مطالعه، دقت، فهم، تفكر و تحقیق در دیدگاه‌های رهبر فرزانه انقلاب دربارۀ تربیت می‌كشاند، نگاه جامع ایشان به اتفاقات و مسائل است.

سال‌ها بود که جنبه¬های مختلف مسئله تربیت اسلامی را در دیدگاه¬های اندیشمندان تربیتی بررسی می‌كردیم و می¬کوشیدیم تا به زوایای پنهان نگاه آن‌ها دست یابیم. باورمان این بود که اگر مسئلۀ تربیت اسلامی از دیدگاه اندیشمندان مختلف به درستی تبیین شود و تحلیل عمیق و دقیقی از این دیدگاه¬ها ارائه گردد، راه پژوهش و پیشرفت برای مؤسسات، مدارس، فعالان، مربیان و دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت اسلامی بسیار هموارتر می¬شود. اندیشمندان مسلمان، از زاویۀ نگاه خود به كلام معصومین و آیات قرآن نگریسته¬اند و سعی کرده¬اند تا مسائل روز جامعه اسلامی را با نگاه تربیتی و با تمركز بر دورۀ كودكی و نوجوانی پاسخ دهند؛ اما آنچه جایش خالی است و بسیار به چشم می¬آید، تحلیلی موشكافانه از نیازهای جامعه اسلامی و حركت آن به سمت تمدن نوین اسلامی بود. آنچه دغدغه‌مندان عرصۀ تربیت را به سوی مطالعه، دقت، فهم، تفكر و تحقیق در دیدگاه‌های رهبر فرزانه انقلاب دربارۀ تربیت می‌كشاند، نگاه جامع ایشان به اتفاقات و مسائل است.

سید عبدالرضا هاشمی ارسنجانی این مجموعه را که حاصل سه سال معاشرت و زندگی با استاد علی صفایی رحمة الله علیه است به رشته تحریر درآورده است . او خاطرات خود را از آن مرحوم و داستان‌های ذکر شده را گردآوری کرده و سپس با کاوش در کتاب‌های استاد نکات تربیتی مرتبط با هر داستان را در انتهای آنها ذکر نموده است. در کنار این خاطرات، ارسنجانی نظر و عقاید استاد حائٰی را ردباره موضوعات مهم تربیتی همچون انتخاب همسر، ازدواج، اخلاق خانوادگی، عشق و ایمان، معرفت، راهکارهایی برای رشد و تکامل معنوی، عملکردهای سازنده انسان‌ها، ویژگی‌های مربی مطلوب، مسئولیت‌پذیری، مشورت، تقدیر معیشت، جبر و اختیار، دنیا و آخرت و برخی از توصیه‌های اخلاقی او را به شاگردان و علاقه‌مندان خویش آورده است. هرجلد از این مجموعه به یک نکته تربیتی و اخلاقی اختصاص دارد.